بیانِ خواستن: -mek/-mak istemek («خواستن که...»)

İstemek یعنی «خواستن»، و جفت‌کردنش با یک بن‌فعلِ مصدری، راهِ ترکی برایِ بیانِ خواستنِ انجامِ کاری است، نه خواستنِ یک چیز. این الگو تا زمانی ساده است که یک شرط برقرار باشد: کسی که می‌خواهد و کسی که عمل می‌کند، باید یک نفر باشند. همین‌که این دو یکی نباشند، کاملِ این ساختار شکلِ دیگری می‌گیرد.

این ساختار چه کاری انجام می‌دهد

İstemek مثلِ هر فعلِ دیگری یک مفعولِ مستقیم می‌گیرد — bir çay istiyorum («یک چای می‌خواهم») — اما اگر آن را با بن‌فعلِ مصدریِ پایان‌یافته به -mek/-mak جفت کنید، خواستنِ انجامِ یک کنش را بیان می‌کند:

• Gitmek istiyorum. — می‌خواهم بروم.
• Dinlenmek istiyor. — او می‌خواهد استراحت کند.
• Öğrenmek istiyoruz. — می‌خواهیم یاد بگیریم.

بن‌فعلِ مصدری نامِ کنش را می‌گوید؛ istemek، که برایِ خواهنده صرف شده، شخص را می‌گوید.

چگونگی ساخت آن

پسوندِ بن‌فعلِ مصدریِ -mek/-mak دو‌گونه هماهنگ می‌شود، بر اساسِ آخرین واکهٔ بن‌فعل — همان تقسیم‌بندیِ پیشین/پسین که پسوندِ جمع هم دارد:

• git- (رفتن، پیشین i) ← gitmek — رفتن
• yap- (انجام‌دادن، پسین a) ← yapmak — انجام‌دادن
• gel- (آمدن، پیشین e) ← gelmek — آمدن
• oku- (خواندن، پسین u) ← okumak — خواندن

سپس خودِ istemek دقیقاً مانندِ هر فعلِ دیگر در زمانِ حالِ استمراری صرف می‌شود — همان الگویِ -(i)yor که پیش‌تر دیدید — در هر شش شخص:

• (Ben) okumak istiyorum. — می‌خواهم بخوانم.
• (Sen) okumak istiyorsun. — می‌خواهی بخوانی.
• (O) okumak istiyor. — او می‌خواهد بخواند.
• (Biz) okumak istiyoruz. — می‌خواهیم بخوانیم.
• (Siz) okumak istiyorsunuz. — می‌خواهید بخوانید.
• (Onlar) okumak istiyorlar. — می‌خواهند بخوانند.

استثناهایی که باید بدانید

منفی روی خودِ istemek می‌نشیند، نه رویِ بن‌فعلِ مصدری. Gitmek istemiyorum («نمی‌خواهم بروم») روشِ استانداردِ گفتنِ این است که خواسته‌ای برایِ رفتن ندارید — منفیِ -mi- روی istemek می‌نشیند، و بن‌فعلِ مصدریِ gitmek دقیقاً همان‌طور که هست باقی می‌ماند. جابه‌جاکردنِ منفی به رویِ بن‌فعلِ مصدری — gitmemek istiyorum — از نظرِ دستوری درست است اما معنایِ متفاوت و بسیار کمترمعمولی دارد: «می‌خواهم نروم»، یعنی فعالانه خواستنِ پرهیز از رفتن، نه صرفاً نداشتنِ خواسته برایِ رفتن.

وقتی خواهنده و انجام‌دهنده دو نفرِ متفاوت باشند، اصلاً نمی‌توان از بن‌فعلِ مصدریِ ساده استفاده کرد. -Mek/-mak کنشی را نام می‌برد که هیچ جایگاهِ نهادِ خودش را ندارد، پس فقط زمانی کار می‌کند که انجام‌دهندهٔ آن کنش همان کسی باشد که آن را می‌خواهد. برایِ خواستنِ انجامِ کاری توسطِ کسِ دیگری، ترکی به‌جایش کنش را اسم‌سازی می‌کند: بن‌فعلِ مصدریِ سبکِ -me/-ma را می‌گیرید، پسوندِ ملکیِ متناظر با انجام‌دهندهٔ کنش را (همان پسوندهایِ درسِ پیش) به آن می‌چسبانید، حالتِ مفعولیِ -i را اضافه می‌کنید، و کاملِ این عبارت مفعولِ istemek می‌شود:

• Senin gitmeni istiyorum. — می‌خواهم تو بروی. (تحتِ‌اللفظی: «رفتنِ تو را می‌خواهم»)
• Onun gelmesini istiyorum. — می‌خواهم او بیاید.
• Bizim katılmamızı istiyor. — او می‌خواهد ما بپیوندیم.

یک مفعولِ سادهٔ اسمی هم بدونِ هیچ بن‌فعلِ مصدری کار می‌کند، هر وقت آنچه خواسته می‌شود یک چیز باشد، نه یک کنش: Bir su istiyorum («کمی آب می‌خواهم») هرگز به فعل نیاز ندارد.

مثال‌ها

• Sinemaya gitmek istiyorum ama param yok. — می‌خواهم سینما بروم، اما پول ندارم.
• Bu akşam evde kalmak istiyor musun? — می‌خواهی امشب خانه بمانی؟
• Öğretmen olmak istiyorum. — می‌خواهم معلم بشوم.
• Senin bize katılmanı istiyoruz. — می‌خواهیم به ما بپیوندی.
• Çocuklar dışarı çıkmak istiyor. — بچه‌ها می‌خواهند بیرون بروند.
• Erken kalkmak istemiyorum. — نمی‌خواهم زود بلند شوم.

مثالِ چهارم همان الگویِ خواهنده/انجام‌دهندهٔ متفاوت را نشان می‌دهد: biz (ما) چیزی می‌خواهیم، اما کسی که می‌پیوندد sen (تو) است — پس katılmak به katılmanı اسم‌سازی می‌شود، نه اینکه بن‌فعلِ مصدریِ ساده بماند.

خودتان امتحان کنید

بابی، معلم هوش مصنوعی اسپیفای، شما را از جمله‌هایِ سادهٔ هم‌خواهنده-هم‌انجام‌دهنده به سراغِ جمله‌هایِ خواهنده-و-انجام‌دهندهٔ متفاوت می‌برد — تا جایگزینیِ gitmek istiyorum با senin gitmeni istiyorum به همان طبیعی‌بودنِ استفاده از پسوندِ ملکی رویِ یک اسم برسد — و فلش‌کارت‌هایِ مبتنی بر FSRS اسپیفای این خطِ هم‌خواهنده/متفاوت-خواهنده را از دوباره‌قاطی‌شدن نگه می‌دارند.