گذشتهٔ ساده در ترکی: -di، -dı، -du، -dü (و -ti، -tı، -tu، -tü)
این مقاله ابتدا به زبان انگلیسی نوشته شده و با کمک هوش مصنوعی ترجمه، و سپس توسط تیم ما بازبینی شده است.
انگلیسی گذشته را با یک کلمه نشان می‌دهد، معمولاً «-ed»: «walked»، «watched»، «wanted». ترکی هم همین کار را با یک پسوندِ تکی انجام می‌دهد — اما این پسوند باید پیش از چسبیدن، بر رویِ دو چیزِ جداگانه هم‌زمان با ریشه توافق کند.
این زمان چه کاری انجام می‌دهد
گذشتهٔ -di رویدادی را توصیف میکند که گوینده از رخدادنش مطمئن است — چیزی که خودش دیده، به‌عنوانِ واقعیتِ قطعی به او گفته شده، یا به شکلِ دیگری از رخ‌دادنِ قطعیِ آن می‌داند. این همان زمانی است که برایِ روایتِ رویدادهایِ کامل‌شده، گفتنِ اینکه دیروز چه کردید، یا گزارشِ چیزی که قطعاً رخ داده، به‌کار می‌رود:
- Dün okula gittim. — دیروز به مدرسه رفتم.
- Bu filmi gördün mü? — این فیلم را دیدی؟
- Ali kitabı okudu. — علی کتاب را خواند.
این با زمانِ گذشتهٔ دیگرِ ترکی، یعنی نقلیِ/شنیداریِ -miş (که درسِ جداگانهٔ خودش را دارد) فرق دارد، که نشان می‌دهد گوینده خودش شاهدِ رویداد نبوده — -di به‌طورِ خاص برایِ چیزی است که می‌دانید رخ داده، نه چیزی که شنیده‌اید رخ داده.
چگونگی ساخت آن
این پسوند دو لایهٔ توافق دارد که باید رعایت شود. اول، هماهنگیِ چهارگانهٔ معمولِ واکهای، -dı، -di، -du یا -dü را بر اساسِ آخرین واکهٔ ریشه انتخاب میکند:
| آخرین واکهٔ ریشه | پسوند (پس از صدایِ واکدار) | پسوند (پس از صدایِ بیواک) |
|---|---|---|
| a, ı | -dı | -tı |
| e, i | -di | -ti |
| o, u | -du | -tu |
| ö, ü | -dü | -tü |
دوم، اگر دقیقاً آخرین صدایِ ریشه یکی از صامتهایِ بیواک باشد — f، s، t، k، ç، ş، h، p — صامتِ dیِ پسوند هم بیواک میشود و به t تبدیل میشود: bak- (نگاه‌کردن) به kیِ بیواک ختم میشود، پس -tı می‌گیرد تا baktı ساخته شود، و هرگز شکلِ واکدارِ bakdı. ریشهای که به واکه یا هر صامتِ (واکدارِ) دیگری ختم شود، همان شکلِ سادهٔ d را نگه می‌دارد.
به‌محضِ انتخابِ شکلِ درستِ پسوند، پسوندهایِ شخصی مستقیماً پس از آن می‌چسبند:
| شخص | پسوند | gör- (دیدن) |
|---|---|---|
| ben (من) | -m | gördüm |
| sen (تو) | -n | gördün |
| o (او) | — | gördü |
| biz (ما) | -k | gördük |
| siz (شما) | -niz/-nız/-nuz/-nüz | gördünüz |
| onlar (آن‌ها) | -ler/-lar | gördüler |
توجه کنید سوم‌شخص هیچ پسوندِ شخصی نمی‌گیرد — خودِ پسوندِ خامِ گذشته، gördü، از قبل به‌معنایِ «او دید» است.
استثناهایی که باید بدانید
منفی‌سازی، -ma/-me را پیش از پسوندِ گذشته وارد میکند، که می‌تواند تغییر دهد کدام شکلِ هماهنگی و واک‌داری پس از آن میآید. Git- (رفتن) به git-me- («نرفتن») منفی میشود، و چون -me- به واکهٔ e ختم میشود، پسوندِ گذشته‌ای که پس از آن میآید -di است: gitmedim («نرفتم»). با شکلِ مثبت، gittim («رفتم»)، مقایسه کنید، که در آن خودِ git- (که به tیِ بیواک ختم میشود) مستقیماً -ti می‌گیرد. نشانهٔ منفی عملاً تنظیم میکند که پسوندِ گذشته با چه واکهای باید هماهنگ شود.
پرسش، mı/mi/mu/mü را به‌عنوانِ یک کلمهٔ جدا پس از فعلِ کاملاً صرف‌شده می‌گذارد، و پسوندِ شخصی می‌تواند به‌جایِ ماندن بر رویِ فعل، به ذرهٔ پرسشی منتقل شود. Geldin mi? («آمدی؟») نشانهٔ شخص را رویِ خودِ فعل نگه می‌دارد؛ اما در سوم‌شخص، که فعل از قبل هیچ پسوندی ندارد، ذرهٔ پرسشی به‌سادگی به‌صورتِ خام میآید: Geldi mi? («او آمد؟»).
خودِ زمانِ گذشته حتی برایِ فعل‌هایی که در جایِ دیگر بی‌قاعده به‌نظر می‌رسند، باقاعده است. Gitmek («رفتن») به‌طورِ معروفی ریشه‌اش را پیش از پسوندِ واکه‌آغاز به gid- تغییر می‌دهد، که زمانِ حالِ استمراریِ gidiyorum («می‌روم») را به‌جایِ شکلِ «موردِ انتظار» gitiyorum می‌سازد. اما -ti صامت‌آغاز است، پس چنین تغییری در زمانِ گذشته رخ نمی‌دهد: ریشه همان git- می‌ماند، و اضافه‌کردنِ -ti فقط t را دوتایی میکند تا gitti («او رفت»)، gittim («رفتم») ساخته شود. نگذارید بی‌قاعدگیِ حالِ استمراری باعث شود در زمانِ گذشته، که کاملاً باقاعده است، شک کنید.
مثال‌ها
- Ben dün akşam erken yattım. — من دیشب زود خوابیدم.
- Sen bu kitabı ne zaman okudun? — تو این کتاب را کی خواندی؟
- O bize hiç yazmadı. — او هرگز به ما نامه ننوشت. (منفی)
- Biz geçen yıl İzmir’e taşındık. — ما پارسال به ازمیر نقل‌مکان کردیم.
- Siz toplantıya geldiniz mi? — شما به جلسه آمدید؟ (پرسشی)
- Onlar erken kalktılar. — آن‌ها زود بیدار شدند (بلند شدند).
هر جمله همان توافقِ دولایه را به‌نمایش می‌گذارد — هماهنگیِ واکهای که -dı/-di/-du/-dü یا -tı/-ti/-tu/-tü را انتخاب میکند، و پسوندِ شخصی که پس از آن می‌نشیند تا بگوید چه کسی آن کار را کرده.
خودتان امتحان کنید
بابی، معلمِ هوش‌مصنوعیِ اسپیفای، شما را در صرفِ همان فعل در هر شش شخص، و جابه‌جاکردنِ آن بینِ حالتِ مثبت، منفی و پرسشی همراهی میکند تا انتخابِ واک‌داریِ -di/-ti دیگر نیازی به بررسیِ آگاهانه نداشته باشد، و فلش‌کارت‌هایِ مبتنی بر FSRS اسپیفای مطمئن میشوند ریشه‌هایِ بی‌قاعده‌ای مثلِ git- آن‌قدر بازبینی شوند که آرام‌آرام به‌سمتِ شکلِ «باقاعده‌ای» که در غیرِ این صورت انتظارش را دارید، سوق پیدا نکنند.
پرسش‌های متداول
چطور در ترکی بگویم «رفتم» یا «دیدم»؟
«رفتم» میشود gittim، از ریشهٔ git- بهعلاوهٔ پسوندِ گذشتهٔ -ti (شکلِ هماهنگیِ صامتی، چون t بیواک است) بهعلاوهٔ پسوندِ اولشخصِ -m. «دیدم» میشود gördüm، از gör- بهعلاوهٔ -dü (چون gör- به صدایِ واکدارِ r ختم میشود) بهعلاوهٔ -m. هر دو یک رویدادِ قطعی و دیدهشده را توصیف میکنند که گوینده از رخدادنش مطمئن است.
فرقِ -di و -ti در زمانِ گذشتهٔ ترکی چیست؟
این دو همان یک پسوند هستند که بر اساسِ صدایِ دقیقاً پیش از خودشان، صامتِ متفاوتی انتخاب میکنند: -di (و شکلهایِ هماهنگیِ واکهایِ آن، -dı/-du/-dü) پس از ریشهای میآید که به واکه یا یک صامتِ واکدار ختم میشود، در حالی که -ti (و -tı/-tu/-tü) پس از ریشهای میآید که به یکی از صامتهایِ بیواکِ f، s، t، k، ç، ş، h یا p ختم میشود. Okudu («او خواند») از -du استفاده میکند چون oku- به واکه ختم میشود؛ baktı («او نگاه کرد») از -tı استفاده میکند چون bak- به kیِ بیواک ختم میشود.
چطور گذشتهٔ سادهٔ ترکی را منفی کنم؟
پسوندِ منفیسازِ -ma/-me را دقیقاً پس از ریشهٔ فعل و پیش از پسوندِ زمانِ گذشته وارد کنید: gitmedim («نرفتم»)، از git- + -me- + -di- (که خودش پس از واکهٔ e به -di تبدیل میشود) + -m. پسوندهایِ شخصی و قواعدِ هماهنگیِ واکهای دقیقاً به همان شکل پس از نشانهٔ منفی هم اعمال میشوند که بدونِ آن اعمال میشدند.
