مقایسهٔ زمان‌هایِ گذشتهٔ ترکی: -di در برابرِ -miş، -iyordu، و -erdi

انگلیسی با یک زمانِ گذشته و چند کلمهٔ کمکی کارش را راه می‌اندازد. ترکی هر بار که دربارهٔ چیزیِ که قبلاً اتفاق افتاده صحبت می‌کنید، یک انتخاب را به شما تحمیل می‌کند: آن را دیدید، یا فقط دربارهٔ آن شنیدید؟ یک عملِ تمام‌شده بود، یک عملِ در حالِ انجام، یا چیزیِ که بارها و بارها تکرار می‌شد؟ چهار پسوندِ جداگانه به این سؤال‌ها پاسخ می‌دهند، و این مقاله همه‌شان را کنارِ هم می‌گذارد تا این انتخاب دیگر یک حدسِ تصادفی نباشد.

چهار زمانِ گذشته، کنارِ هم

هرکدام از این‌ها مقالهٔ جداگانهٔ خودش را دارد که مکانیسمِ کاملِ پسوند را توضیح می‌دهد؛ اینجا همه رویِ یک فعل، gelmek («آمدن»)، در سومِ شخص صرف شده‌اند تا تفاوت تا حدِ امکان مستقیم باشد:

-di در برابرِ -miş: چگونه می‌دانید، نه فقط چه زمانی

این همان محوری است که بیشترِ زبان‌آموزان را گیج می‌کند، چون فارسی و انگلیسی آن را به شکلِ دستوری مشخص نمی‌کنند. -di و -miş می‌توانند دقیقاً همان اتفاقِ واقعی را توصیف کنند؛ آنچه تغییر می‌کند رابطهٔ گوینده با شواهد است:

• Ali dün geldi. — علی دیروز آمد. (من آن‌جا بودم؛ دیدم که رسید)
• Ali dün gelmiş. — ظاهراً علی دیروز آمده. (کسی به من گفته، یا فقط نشانه‌هایش را دیدم و تازه الان متوجه می‌شوم)

ترکی این را اطلاعاتِ الزامی در نظر می‌گیرد، نه یک رنگ‌وبویِ اختیاری - نمی‌توانید یک اتفاقِ گذشته را گزارش کنید بدونِ آنکه ضمناً به یکی از این دو طرف متعهد شوید. استفاده از -di دربارهٔ چیزیِ که فقط شنیده‌اید، انگار دارید اطمینانِ خودتان را بیش از حدِ واقعی نشان می‌دهید؛ استفاده از -miş دربارهٔ چیزیِ که با چشمِ خودتان دیده‌اید، به‌طورِ عجیبی فاصله‌دار به‌نظر می‌رسد، گویی خودتان هم به آن شک دارید.

-di در برابرِ -iyordu: یک اتفاقِ تمام‌شده در برابرِ صحنه‌ای که در حالِ اجراست

-di یک عمل را به‌عنوانِ یک کلِ تمام، از ابتدا تا انتها، گزارش می‌کند. -iyordu در عوض یک عمل را در میانهٔ انجام‌شدن منجمد می‌کند، معمولاً به‌عنوانِ پس‌زمینهٔ چیزِ دیگری:

• Telefon çaldığında kitap okuyordum. — وقتی تلفن زنگ زد، من کتاب می‌خواندم. (خواندن: از قبل در حالِ انجام؛ زنگ‌زدن: اتفاقِ شاهدشده و تمام‌شده‌ای که در آن وسط می‌افتد)

هر دو نیمهٔ این جمله گذشته‌اند، اما فقط اتفاقِ قطع‌کننده - زنگ‌زدن - -di می‌گیرد؛ عملِ پس‌زمینه‌ایِ در حالِ انجام -iyordu می‌گیرد. جابه‌جاکردنِ آن‌ها (یعنی okudum برایِ خواندن) «من در میانهٔ خواندن بودم» را به «خواندم، بعد تلفن زنگ زد» تبدیل می‌کند - یک توالیِ ساده‌تر به‌جایِ یک اتفاق که وسطِ دیگری می‌افتد.

-iyordu در برابرِ -erdi: یک لحظه در برابرِ یک الگویِ تکرارشونده

هر دو می‌توانند جداگانه به یک گذشتهٔ سادهٔ فارسی ترجمه شوند، اما به سؤال‌هایِ متفاوتی دربارهٔ دفعاتِ وقوعِ یک چیز پاسخ می‌دهند:

• O gün akşam yemeği pişiriyordum. — آن روز شامِ عصر را درست می‌کردم. (یک عصرِ مشخص، یک عملِ مشخص، در حالِ انجام)
• Eskiden her akşam yemek pişirirdim. — قبلاً هر عصر غذا درست می‌کردم. (روالی که در طولِ عصرهایِ زیادی تکرار می‌شد، دیگر درست نیست)

یک آزمونِ خوب: اگر بتوانید «دقیقاً در آن لحظه» را بدونِ تغییرِ معنا اضافه کنید، -iyordu است؛ اگر بتوانید به‌جایِ آن «هر بار» یا «قبلاً، به‌عنوانِ یک قاعده» را اضافه کنید، -erdi است.

گذاشتنِ هر چهار زمان در یک داستان

گویندگانِ روانِ ترکی دائماً در همین چند جمله بین این‌ها حرکت می‌کنند، چون شواهد و جنبهٔ زمانیِ هر بند جداگانه تصمیم‌گیری می‌شود:

• Dün akşam yemek yapıyordum (-iyordu — در حالِ انجام، یک عصرِ مشخص) , telefon çaldı (-di — یک اتفاقِ تمام‌شدهٔ شاهدشده) . Açtım, arkadaşım hastaneye gitmiş (-miş — نقل‌شده از دستِ دوم، منتقل‌شده پشتِ تلفن) , dedim ki “eskiden böyle haberleri hep akşamları alırdım” (-erdi — یک عادتِ حالا-تمام‌شدهٔ دریافتِ خبر به آن شکل).

هیچ‌چیزِ غیرعادی‌ای در این ترکیب‌کردن نیست - این دقیقاً شیوهٔ روایتِ ترکی است: هر بند به سؤالِ خودش پاسخ می‌دهد که «این را دیدم، در حالِ انجام بود، یا چیزِ تکرارشونده‌ای بود»، به‌جایِ آنکه کلِ متن را در یک زمانِ گذشتهٔ واحد قفل کند، همان‌طور که انگلیسی و فارسی معمولاً می‌کنند.

راهنمایِ سریعِ تصمیم‌گیری

• خودتان شاهدش بودید، یا به هر شکلِ دیگری مطمئن هستید؟ ← -di
• دربارهٔ آن شنیدید، از شواهد استنباطش کردید، یا تازه فهمیدید و غافلگیر شدید؟ ← -miş
• در یک لحظهٔ مشخصِ گذشته در حالِ انجام بود، معمولاً همزمان با چیزِ دیگری؟ ← -iyordu
• یک روالِ تکرارشونده در طولِ مدتی از گذشته بود که دیگر درست نیست؟ ← -erdi

مثال‌ها

• Dün sana e-posta gönderdim. — دیروز برایت یک ایمیل فرستادم. (شاهدشده، -di)
• Duydum, Ahmet işini değiştirmiş. — شنیدم، احمد ظاهراً کارش را عوض کرده. (نقلی، -miş)
• Sen ararken ben duş alıyordum. — وقتی تو زنگ زدی، من داشتم دوش می‌گرفتم. (در حالِ انجام، -iyordu)
• Çocukken her yaz denize giderdik. — وقتی بچه بودیم، هر تابستان به دریا می‌رفتیم. (عادتی، -erdi)
• Kapıyı çaldığımda uyuyormuş. — ظاهراً وقتی در زدم، او خواب بود. (-iyordu + پایانهٔ نقلی، گزارش‌شده به‌صورتِ در-حالِ-انجام)
• Biz o yıl çok çalıştık ama o hiç yardım etmedi. — ما آن سال خیلی کار کردیم، اما او هیچ کمکی نکرد. (دو اتفاقِ شاهدشده، -di)

خودتان امتحان کنید

بابی، معلمِ هوش‌مصنوعیِ اسپیفای، شما را وامی‌دارد تا یک خاطرهٔ واحد را چهار شکلِ متفاوت بازگو کنید - چیزیِ که دیدید، چیزیِ که دربارهٔ آن شنیدید، چیزیِ که در وسطِ انجام‌شدن گرفتید، و چیزیِ که قبلاً عادتاً اتفاق می‌افتاد - تا پسوندِ درست پیش از آنکه حتی فکرتان را تمام کنید به ذهنتان برسد، و فلش‌کارت‌هایِ مبتنی‌بر FSRS اسپیفای هر چهار خانواده را در حافظه جدا از هم نگه می‌دارند تا در یک «زمانِ گذشتهٔ» کلی و مبهم ادغام نشوند.