صفتِ مفعولی: -dik + پایانهٔ ملکی («که [فاعل] فعل را انجام داد»)
این مقاله ابتدا به زبان انگلیسی نوشته شده و با کمک هوش مصنوعی ترجمه، و سپس توسط تیم ما بازبینی شده است.
صفتِ فاعلیِ -en/-an فقط وقتی کار میکند که اسمی که توصیف می‌کنید خودش انجام‌دهندهٔ کار باشد. همین که آن اسم مفعول باشد - «کتابی که من خواندم»، نه «کتابی که می‌خواند» - ترکی به پسوندِ کاملاً دیگری روی می‌آورد، پسوندی که باید فاعلِ واقعی را هم نام ببرد.
این پایانه چه کاری انجام می‌دهد
صفتِ مفعولیِ -dik بندی را نشان می‌دهد که در آن اسمِ توصیف‌شده فاعل نیست - معمولاً مفعولِ مستقیم است، گرچه نقش‌هایِ غیرفاعلیِ دیگر را هم پوشش می‌دهد. چون فاعلِ واقعی دیگر به‌شکلِ اسمی که دقیقاً جلویِ صفتِ مفعولی نشسته ظاهر نمی‌شود، یک پایانهٔ ملکی به خودِ -dik می‌چسبد تا بگوید چه کسی آن کار را انجام داده:
- (Benim) aradığım kişi sonunda geldi. — شخصی که [من] او را صدا زدم بالاخره آمد. (kişi، «شخص»، کسی است که صدا زده شده - یعنی مفعول - و -ığım میگوید «من» کسی بودم که صدا زدم)
- Senin yazdığın mektubu okudum. — نامه‌ای را که [تو] نوشتی خواندم. (mektup، «نامه»، چیزیِ است که نوشته شده؛ -dığın میگوید «تو» آن را نوشتی)
- Çocukların sevdiği oyuncak kırılmış. — اسباب‌بازیِ که بچه‌ها دوست دارند ظاهراً شکسته. (oyuncak، «اسباب‌بازی»، چیزیِ است که دوست داشته میشود؛ -diği میگوید «بچه‌ها» کسانی‌اند که آن را دوست دارند)
فاعلِ ملکیِ داخلِ پرانتز - benim، senin - صرفاً تأکیدِ اختیاری است، درست مثلِ کلماتِ تعیین‌کننده در مالکیتِ معمولی. پایانهٔ ملکیِ رویِ صفتِ مفعولی همان چیزی است که واقعاً اطلاعات را حمل میکند، و هرگز اختیاری نیست.
چگونگی ساختِ آن
دو لایه رویِ هم سوار می‌شوند. اول، پسوندِ عریانِ -dik با آخرین واکهٔ ریشه به‌شکلِ چهارگانه هماهنگ میشود، و بعد از ریشهٔ هم‌خوانِ بی‌واکِ‌پایان به -tik بی‌واک میشود - دقیقاً همان دو قاعده‌ای که شکلِ گذشتهٔ سادهٔ -di را می‌سازند:
| آخرین واکهٔ ریشه | پسوند (بعد از صدایِ واک‌دار) | پسوند (بعد از صدایِ بی‌واک) |
|---|---|---|
| a, ı | -dık | -tık |
| e, i | -dik | -tik |
| o, u | -duk | -tuk |
| ö, ü | -dük | -tük |
دوم، یک پایانهٔ ملکی بعد از آن می‌چسبد و با کسی که آن کار را انجام داده هماهنگ میشود - و چون همهٔ این پایانه‌ها به‌جز سومِشخصِ جمع با واکه شروع می‌شوند، معمولاً -k پایانیِ پسوند اول به -ğ- نرم میشود:
| شخص (کسی که کار را انجام داد) | مثالِ واکهٔ جلویی (gel-، آمدن) | مثالِ واکهٔ عقبی (bak-، نگاه‌کردن) |
|---|---|---|
| ben (من) | geldiğim | baktığım |
| sen (تو) | geldiğin | baktığın |
| o (او/آن) | geldiği | baktığı |
| biz (ما) | geldiğimiz | baktığımız |
| siz (شما) | geldiğiniz | baktığınız |
| onlar (آن‌ها) | geldikleri | baktıkları |
Gel- (واکهٔ جلویی، از قبل واک‌دار) میشود geldiğim، geldiğin، و به همین ترتیب. Bak- (واکهٔ عقبی، k بی‌واک) اول شکلِ بی‌واکِ -tık را میگیرد، سپس همان k خودش هم به ğ نرم میشود: baktığım. فقط ردیفِ onlar است که k در آن نرم نمی‌شود - -ları/-leri با هم‌خوانِ l شروع میشود، پس هیچ واکه‌ای برایِ فعال‌کردنِ نرم‌شدن وجود ندارد.
نکاتی که ارزشِ دانستن دارند
پایانهٔ سومِشخصِ جمع تنها حالتی است که در آن k هرگز نرم نمی‌شود. Baktıkları، نه baktığları - چون -ları با یک هم‌خوان شروع میشود، قاعدهٔ نرم‌شدن (که فقط قبل از واکه فعال میشود) اینجا اصلاً به‌کار نمی‌آید.
منفی‌کردن، -ma/-me را قبل از -dik می‌گذارد، دقیقاً مثلِ گذشتهٔ ساده. Git- (رفتن) منفی میشود git-me-، و چون -me به واکه ختم میشود، پسوندِ بعدی به شکلِ معمول نرم میشود: gitmediğim yer — جایی که نرفته‌ام. پایانه‌هایِ ملکیِ شخصی دقیقاً به همان شکلی که بدونِ منفی می‌چسبند، بعد از منفی هم می‌چسبند.
فراتر از جملهٔ وصفی، همین پسوند یک بندِ کامل را هم به چیزی شبیهِ «که» در فارسی تبدیل میکند. ترکی برایِ جمله‌ای مثلِ «میدانم که او آمد» کلمهای برایِ «که» ندارد - از همین -dik به‌همراهِ پایانهٔ ملکی استفاده میکند، و در صورتِ نیاز یک پایانهٔ حالت هم رویِ آن می‌گذارد: Onun geldiğini biliyorum. — میدانم که او آمد. (geldiği، «آمده‌یِ او»، پایانهٔ مفعولیِ -ni میگیرد تا مفعولِ biliyorum، «میدانم»، را نشان دهد.) این کاربرد دقیقاً همان مکانیسمِ کاربردِ وصفیِ بالا را دارد، فقط بدونِ اسمی مثلِ kişi یا kitap کنارِ خودش.
مثال‌ها
- (Benim) aradığım kişi sonunda geldi. — شخصی که [من] او را صدا زدم بالاخره آمد.
- Dün izlediğimiz film çok korkutucuydu. — فیلمی که دیروز تماشا کردیم خیلی ترسناک بود.
- Senin yazdığın mektubu okudum. — نامه‌ای را که [تو] نوشتی خواندم.
- Çocukların sevdiği oyuncak kırılmış. — اسباب‌بازیِ که بچه‌ها دوست دارند ظاهراً شکسته.
- Bana söylediğin şeyi unutmadım. — چیزی را که به من گفتی فراموش نکرده‌ام.
- Onların buldukları ev çok ucuzdu. — خانه‌ای که آن‌ها پیدا کردند خیلی ارزان بود.
خودتان امتحان کنید
بابی، معلمِ هوش‌مصنوعیِ اسپیفای، شما را وامی‌دارد تا همین الگو را با مفعول‌ها و فاعل‌هایِ متفاوت بسازید تا انتخابِ پایانهٔ ملکیِ درست برایِ «چه کسی آن را انجام داد» خودکار شود، و فلش‌کارت‌هایِ مبتنی‌بر FSRS اسپیفای کمک میکنند الگویِ -dik-به‌همراهِ‌پایانهٔ‌ملکی در حافظه از صفتِ فاعلیِ تنهایِ -en/-an جدا بماند، بهجایِ آنکه این دو در یک «چیزِ وصفیِ» مبهم با هم قاطی شوند.
پرسش‌های متداول
چطور در ترکی میگویم «کتابی که خواندم»؟
Okuduğum kitap. Oku- («خواندن») پسوندِ صفتِ مفعولیِ -duk (که قبل از واکه به -duğ نرم میشود) بهاضافهٔ پایانهٔ ملکیِ اولِشخصِ -um را میگیرد، که لفظاً «خواندهیِ من» میشود، و دقیقاً قبل از kitap («کتاب») قرار میگیرد. لازم نیست فاعل یعنی ben («من») را جداگانه بگویید - پایانهٔ ملکیِ -um خودش میگوید چه کسی آن را خوانده.
چطور در ترکی میگویم «میدانم که او آمد»، با اینکه ترکی کلمهای برایِ «که» ندارد؟
Onun geldiğini biliyorum - همان پسوندِ -dik که جملهٔ وصفیِ مفعولی میسازد، یک بندِ کامل را هم به چیزی شبیهِ «که او آمد» تبدیل میکند: geldik- (از gelmek، «آمدن») پایانهٔ ملکیِ سومِشخصِ -i میگیرد (geldiği)، و سپس حالتِ مفعولیِ -ni را میگیرد (geldiğini) تا مفعولِ biliyorum («میدانم») را نشان دهد - درست بهجایِ کلمهٔ «که».
آیا همیشه باید فاعل را صریحاً در بندِ -dik بگویم، مثلِ Senin برایِ «تو»؟
نه - پایانهٔ ملکیِ رویِ -dik خودش بهتنهایی آن اطلاعات را حمل میکند، پس (senin) okuduğun kitap («کتابی که [تو] خواندی/میخوانی») حتی بدونِ senin کامل و طبیعی است. گویندگانِ ترکی معمولاً فقط برایِ تأکیدِ بیشتر یا وقتی بافتِ جمله بهتنهایی فاعل را روشن نمیکند، فاعلِ ملکی را اضافه میکنند.
