بندِ زمانی: -ince/-ınca («وقتی...» / «بهمحضِ اینکه...»)
این مقاله ابتدا به زبان انگلیسی نوشته شده و با کمک هوش مصنوعی ترجمه، و سپس توسط تیم ما بازبینی شده است.
ترکی هیچ کلمه‌ای ندارد که دقیقاً معادلِ «وقتی» باشد، آن‌طور که فارسی یا انگلیسی برایِ بازکردنِ یک بندِ زمانی به‌کار می‌برند. یک راهِ ساختنِ این معنی همان الگویِ طولانی‌ترِ -diği zaman است که در درسِ خودش دیدید. راهِ دومِ کوتاهتر همان کار را با یک پسوندِ تنها که مستقیماً به فعل میچسبد انجام می‌دهد: -ince/-ınca.
این پسوند چه کاری انجام می‌دهد
-(y)Ince/-(y)Inca فعل را به یک بندِ زمانیِ خنثی از نظرِ زمان تبدیل می‌کند، به معنیِ «وقتی X اتفاق می‌افتد/افتاد» - اغلب، نه همیشه، با رنگ‌و‌بویِ فوریتی نزدیکتر به «بهمحضِ اینکه X اتفاق افتاد»:
- Zil çalınca herkes ayağa kalktı. — وقتی زنگ به صدا درآمد، همه بلند شدند.
- Sınavı bitirince dışarı çıkabilirsin. — بهمحضِ اینکه امتحان را تمام کردی، می‌توانی بیرون بروی.
برخلافِ -diği zaman، هیچ اسمِ جداگانه‌ای در کار نیست - هیچ zaman («زمان»)ی که چیزی به آن بچسبد. خودِ پسوند تمامِ کار را در یک کلمه انجام می‌دهد.
چگونگیِ ساختِ آن
-(y)Ince/-(y)Inca از هماهنگیِ واکه‌ایِ کاملِ چهارتایی پیروی می‌کند و با آخرین واکهٔ ریشه هماهنگ میشود:
| آخرین واکهٔ ریشه | پسوند |
|---|---|
| a, ı | -ınca |
| e, i | -ince |
| o, u | -unca |
| ö, ü | -ünce |
بعد از ریشه‌ای که به صامت ختم میشود، پسوند مستقیماً میچسبد: gel- («آمدن») میشود gelince، aç- («بازکردن») میشود açınca. بعد از ریشه‌ای که به واکه ختم میشود، صدایِ رابطِ -y- ظاهر میشود تا دو واکه به هم برنخورند: oku- («خواندن») میشود okuyunca، bekle- («منتظرماندن») میشود bekleyince، anla- («فهمیدن») میشود anlayınca.
نرم‌شدنِ معمولیِ صامت‌ها هم دقیقاً مثلِ قبل از هر پسوندِ دیگرِ واکه‌آغازی اعمال میشود: git- («رفتن») صامتِ پایانیِ -t خودش را قبل از -ince به -d نرم می‌کند و gidince میسازد، نه gitince.
منفی‌کردن
نشانهٔ منفیِ -ma/-me قبل از پسوند قرار میگیرد، درست مثلِ همه‌جایِ دیگرِ دستگاهِ فعل:
- yağ- + -ma- + -yınca ← yağmayınca — وقتی باران نمیآید/نیامد
- ver- + -me- + -yince ← vermeyince — وقتی او نمیدهد/نداد
چون نشانهٔ منفیِ -ma-/-me- همیشه به واکه ختم میشود، صدایِ رابطِ -y- بعد از آن هم دقیقاً مثلِ بعد از هر ریشهٔ دیگرِ واکه‌پایان ظاهر میشود - شکلِ منفی هرگز -mainca یا -meince نیست، همیشه -mayınca/-meyince و صورت‌هایِ هماهنگ‌شده‌شان است.
نکاتی که ارزشِ دانستن دارند
-(y)Ince/-(y)Inca برخلافِ -diği zaman هیچ نشانهٔ شخصیای ندارد. هیچ پایانهٔ ملکی‌ای برایِ چسباندن نیست و هیچ‌چیزِ اختیاری‌ای برایِ حذف‌کردن. وقتی فاعلِ این بند با فاعلِ جملهٔ اصلی فرق کند، صرفاً به‌صورتِ یک کلمهٔ مستقل جلویِ فعل می‌آید، بدونِ هیچ نشانهٔ مالکیتی: Ali gelince, biz çıktık. — وقتی علی رسید، ما رفتیم.
این پسوند، درست مثلِ -diği zaman، خودش خنثی از نظرِ زمان است. Gelince به‌تنهایی به گذشته، حال، یا آینده متعهد نمی‌شود - Eve gelince beni ara («بهمحضِ اینکه به خانه رسیدی، به من زنگ بزن»، آینده) و Eve gelince yemek yaptım («وقتی به خانه رسیدم، آشپزی کردم»، گذشته) از همان پسوندِ یکسان استفاده می‌کنند؛ فقط زمانِ جملهٔ اصلی این زمان‌بندی را تعیین می‌کند.
فوریتِ «بهمحضِ اینکه» یک گرایش است، نه یک قاعدهٔ قطعی. -Ince/-ınca به پیوندی تنگ‌تر و فوری‌تر میانِ دو کار گرایش دارد تا -diği zaman، و کمی گفتاری‌تر به‌نظر میرسد، اما هر دو الگو در بسیاری از جملاتِ معمولی واقعاً قابلِ جایگزینیِ یکدیگرند - این فوریت را به‌عنوانِ یک الزامِ گرامریِ سخت‌و‌ثابت که هر بار باید بررسی‌اش کنید در نظر نگیرید.
مثال‌ها
- Kapıyı açınca içeri soğuk hava girdi. — وقتی او در را باز کرد، هوایِ سرد به داخل آمد.
- Yorulunca dinleniriz. — هر وقت خسته شویم، استراحت می‌کنیم. (عادتی، حال)
- Sınavı bitirince dışarı çıkabilirsin. — بهمحضِ اینکه امتحان را تمام کردی، می‌توانی بیرون بروی. (آینده)
- Yağmur yağmayınca bahçe kurudu. — وقتی باران نیامد، باغ خشک شد. (منفی)
- Ali gelince, biz çıktık. — وقتی علی رسید، ما رفتیم. (فاعل به‌صورتِ مستقل بیان شده، بدونِ پایانهٔ ملکی)
- Zil çalınca herkes ayağa kalktı. — وقتی زنگ به صدا درآمد، همه بلند شدند.
خودتان امتحان کنید
بابی، معلمِ هوش‌مصنوعیِ اسپیفای، شما را وامی‌دارد همان جمله را میانِ -ince و -diği zaman جابه‌جا کنید تا حسِ کوتاهتر و تندترِ -ince دیگر نیاز به انتخابِ آگاهانه نداشته باشد، و فلش‌کارت‌هایِ مبتنی‌بر FSRS اسپیفای قاعدهٔ «هیچ پایانهٔ شخصیای ندارد» را آن‌قدر مرور می‌کنند که دوباره به‌سمتِ الگویِ ملکیِ -diği zaman سوق پیدا نکند.
پرسش‌های متداول
چطور با -ince در ترکی میگویم «وقتی به خانه میرسم»؟
Eve gelince. Gel- («آمدن») به صامت ختم میشود، پس -ince بدونِ هیچ صدایِ رابط مستقیماً میچسبد. این پسوند هیچ نشانهٔ شخصیای ندارد، پس خودِ eve gelince میتواند «وقتی [من] به خانه میرسم»، «وقتی [تو] میرسی» یا «وقتی او میرسد» باشد - فقط بقیهٔ جمله میگوید کدامیک.
تفاوتِ -ince و -diği zaman در ترکی چیست؟
هر دو تقریباً «وقتی» معنی میدهند، اما -ince کوتاهتر، رایجتر در گفتار، و اغلب نزدیکتر به «بهمحضِ اینکه» است - یک محرکِ فوری. -Diği zaman خنثیتر و صریحتر است و پایانهٔ ملکیِ خودش را دارد تا فاعل را نشان دهد، کاری که -ince هرگز انجام نمیدهد.
چطور با -ince میگویم «وقتی باران نمیآید»؟
Yağmur yağmayınca. منفیِ -ma- قبل از پسوند قرار میگیرد، و چون -ma- به واکه ختم میشود، صدایِ رابطِ -y- دوباره ظاهر میشود، درست مثلِ بعد از هر ریشهٔ دیگری که به واکه ختم شود، و -mayınca را میسازد، نه -mainca.
