حالت ابزاری: -(y)le / -(y)la («با / به‌وسیلهٔ»)
این مقاله ابتدا به زبان انگلیسی نوشته شده و با کمک هوش مصنوعی ترجمه، و سپس توسط تیم ما بازبینی شده است.
ترکی به یک حرفِ اضافهٔ جدا برایِ «با» یا «به‌وسیلهٔ» مثلِ فارسی و انگلیسی نیاز ندارد - به‌جایش پسوندی دارد که مستقیماً به اسم می‌چسبد. -(y)le و -(y)la هم معنایِ «همراه با» (arkadaşımla - با دوستم) و هم معنایِ «با استفاده از به‌عنوانِ ابزار» (kalemle - با یک خودکار) را می‌پوشانند، و برخلافِ بیشترِ پسوندهایِ حالتی که تا الان یاد گرفته‌اید، این یکی زندگی‌اش را به‌عنوانِ یک کلمهٔ جدا شروع کرده - که همین باعث میشود رفتارِ هماهنگیِ واکه‌ایِ خودش وقتی عمیق‌تر نگاهش کنید کمی متفاوت به نظر برسد.
این پسوند چه کاری انجام می‌دهد
-(y)le یا -(y)la را به یک اسم بچسبانید، «با [آن اسم]» به‌دست می‌آید - چه به‌عنوانِ همراهی، چه به‌عنوانِ وسیله‌ای که کاری با آن انجام میشود:
- Ali ile ← Ali’yle - با علی (همراهی)
- araba ile ← arabayla - با ماشین / به‌وسیلهٔ ماشین (وسیله)
- kalem ile ← kalemle - با یک خودکار (وسیله)
این پسوند در واقع شکلِ کوچک‌شده و چسبیدهٔ یک کلمهٔ جداست، ile، که هنوز به‌تنهایی هم وجود دارد و دقیقاً همان معنا را می‌دهد. Ali ile geldim و Ali’yle geldim هر دو به‌معنایِ «با علی آمدم» هستند - شکلِ چسبیده فقط انتخابِ روزمره‌تر و رایج‌تر، هم در گفتار و هم در نوشتار، است.
چگونگی ساختِ آن
نکته‌ای که این پسوند را از بسیاری از پسوندهایِ دیگرِ ترکی متفاوت میکند این است: چون از ile گرفته شده - کلمهای جدا که همیشه فقط واکهٔ e را داشته - این پسوند فقط دو شکلِ هماهنگی دارد، جلویی و عقبی، همان الگویِ دوگانهای که از پسوندهایِ دیگرِ ساختهشده از یک واکهٔ افتاده مثلِ متعدیِ -e/-a و مکانیِ -de/-da از قبل می‌شناسید. (پسوندهایِ ساختهشده از یک واکهٔ بلند - پسوندِ اضافیِ -in/-ın/-un/-ün، پسوندِ مفعولیِ -i/-ı/-u/-ü - این‌ها هستند که چهار شکل دارند، چون واکه‌هایِ بلند یک تضادِ گردیِ اضافه حمل می‌کنند که e و a ندارند.)
| آخرین واکهٔ اسم | پسوند | مثال |
|---|---|---|
| واکهٔ جلویی (e, i, ö, ü) | -(y)le | kedi → kediyle |
| واکهٔ عقبی (a, ı, o, u) | -(y)la | araba → arabayla |
هرجا اسم از قبل به واکه ختم شود، یک صامتِ میانجیِ -y- ظاهر میشود، به همان دلیلی که پیشِ پسوندهایِ واکه‌آغازِ دیگر هم ظاهر میشود - ترکی هرگز اجازه نمی‌دهد دو واکه کنارِ هم بنشینند:
- araba (ماشین) ← arabayla - با ماشین (واکه‌پایان، صامتِ میانجی لازم است)
- kalem (خودکار) ← kalemle - با یک خودکار (صامت‌پایان، بدونِ صامتِ میانجی)
- kapı (در) ← kapıyla - با در
- ütü (اتو) ← ütüyle - با یک اتو
چون هماهنگی به آخرین واکهٔ واقعیِ اسم نگاه میکند - شاملِ پسوندها و پسوندهایِ ملکی هم - اضافه‌کردنِ یک پسوندِ ملکی پیش از آن می‌تواند تعیین کند کدام شکل لازم است: arkadaş (دوست، واکهٔ عقبی) به arkadaşla می‌رسد، اما arkadaşım («دوستِ من»، که هنوز به همان واکهٔ عقبیِ a ختم میشود) به هر حال arkadaşımla می‌دهد، در حالی که یک اسمِ ملکیِ جلویی‌واکه مثلِ evim («خانهٔ من») به evimle می‌رسد.
استثناهایی که باید بدانید
ضمایرِ شخصی پسوند را به شکلِ خامِ خودشان نمی‌چسبانند - بلکه آن را به شکلِ اضافیِ خودشان می‌چسبانند، و همین دلیلِ آن است که «با من» benimle است، نه benleای که با قیاس با اسم‌هایِ معمولی انتظارش را دارید:
| ضمیر | شکلِ «با» |
|---|---|
| ben (من) | benimle |
| sen (تو) | seninle |
| o (او/آن) | onunla |
| biz (ما) | bizimle |
| siz (شما) | sizinle |
| onlar (آن‌ها) | onlarla |
توجه کنید که onlarla الگویِ پنجِ موردِ دیگر را می‌شکند: چون onlar از قبل به صامتِ r ختم میشود، پسوند مستقیماً به ضمیرِ خام می‌چسبد، بدونِ گامِ اضافی و بدونِ صامتِ میانجی، و همان onlarlaیِ معمولی‌به‌نظررسنده به‌جایِ یک شکلِ مبتنیبر اضافی به‌دست می‌آید.
خودِ کلمهٔ کاملِ جداافتادهٔ ile هرگز برایِ هماهنگیِ واکهای تغییر نمی‌کند، چون یک کلمهٔ جداست، نه یک پسوند - Ali ile، araba ile، و kalem ile همه از همان کلمهٔ یکسانِ ile استفاده می‌کنند، بدونِ توجه به اینکه پیش از آن چه آمده. هماهنگی فقط وقتی شروع میشود که ile به پسوندِ چسبیدهٔ -(y)le/-(y)la کوچک شود.
همین پسوند وقتی دو اسم را به هم وصل میکند، معنایِ «و» را هم می‌دهد، کاربردی که ارزشِ دانستنش را جدا از معنایِ «با/به‌وسیلهٔ» دارد: annem ve babam («مادرم و پدرم») را می‌توان به همان اندازه annemle babam گفت - که به‌معنایِ لفظیِ «مادرم با پدرم» است، اما به‌معنایِ «مادرم و پدرم» فهمیده میشود.
مثال‌ها
- Ben her sabah otobüsle işe gidiyorum. — من هر روز صبح با اتوبوس به سر کار می‌روم.
- Sen bu mektubu kimle yazdın? — تو این نامه را با چه کسی نوشتی؟
- O, kız kardeşiyle tatile çıktı. — او با خواهرش به تعطیلات رفت.
- Biz anahtarla kapıyı açtık. — ما در را با کلید باز کردیم.
- Siz yarın benimle buluşacak mısınız? — آیا شما فردا با من ملاقات خواهید کرد؟
- Onlar arabayla değil, trenle gittiler. — آن‌ها نه با ماشین، بلکه با قطار رفتند.
- Bu çorbayı kaşıkla mı, çatalla mı yiyorsun? — این سوپ را با قاشق می‌خوری یا با چنگال؟
خودتان امتحان کنید
بابی، معلمِ هوش‌مصنوعیِ اسپیفای، شما را وادار میکند میانِ معنایِ «با یک شخص» و «با یک ابزار»یِ همان جمله جابه‌جا شوید، تا انتخابِ -(y)le در برابرِ -(y)la با هماهنگی خودکار از آب دربیاید، و فلش‌کارت‌هایِ مبتنیبر FSRS اسپیفای مطمئن می‌شوند شکل‌هایِ بی‌قاعدهٔ ضمیر - به‌خصوص benimle به‌جایِ وسوسه‌انگیزِ benle - آن‌قدر بازبینی شوند که هرگز سراغِ شکلِ اشتباه نروید.
پرسش‌های متداول
چطور «با» را در ترکی میگویم، مثلِ «با دوستم»؟
پسوندِ -(y)le یا -(y)la را به اسم بچسبانید، و شکلِ درست را با هماهنگیِ واکهای انتخاب کنید: arkadaşım («دوستم») به یک واکهٔ عقبی ختم میشود، پس به arkadaşımla («با دوستم») تبدیل میشود.
چرا پسوندِ ابزاری فقط دو شکل دارد، -le و -la، نه چهار شکل؟
چون -(y)le/-(y)la از ile گرفته شده، کلمهای که همیشه فقط واکهٔ e را داشته، پس فقط به یک شکلِ جلویی (-le) و یک شکلِ عقبی (-la) تقسیم میشود - همان الگویِ دوگانهای که قبلاً در پسوندهایِ دیگرِ ساختهشده از یک واکهٔ افتاده مثلِ متعدیِ -e/-a و مکانیِ -de/-da دیدهاید، برخلافِ پسوندهایِ چهارگانهای مثلِ پسوندِ اضافیِ -in/-ın/-un/-ün که از یک واکهٔ بلند ساخته شدهاند.
کلمهٔ ترکی برایِ «با من» چیست، و چرا benle نیست؟
benimle است، که روی شکلِ اضافیِ ضمیر (benim، «مالِ من») بهاضافهٔ -le ساخته شده، نه روی ضمیرِ خامِ ben - این الگویِ مبتنیبر اضافی برایِ همهٔ ضمایرِ شخصیِ مفرد صدق میکند (benimle، seninle، onunla).
